12 Mart Muhtırası

12 Mart 1971 · Darbe / Müdahale

Ordu bir muhtırayla hükümeti istifaya zorladı; 'darbesiz darbe' ile yükselen toplumsal hareket bastırıldı, 1961 Anayasası budandı.

12 Mart, askeri vesayetin 'yumuşak' biçimidir: doğrudan iktidar yerine 'teknokratik' hükümet dayatıldı. Hedef, 1961 Anayasası'nın açtığı alanda büyüyen sol/devrimci hareketi durdurmaktı. Hemen ardından gelen sıkıyönetim, devrimci gençlik liderlerinin yargılanmasına ve idamına yol açtı; üniversite özerkliği ve temel haklar kısıtlandı. Askerin 'Kemalist devleti koruma' ideolojisini dışavurması bakımından 27 Mayıs'la aynı yapısal kalıbı paylaşır.

Kaynaklar

12 Mart Muhtırası'nın üzerinden 48 yıl geçti

Kilit kişiler: Memduh Tağmaç, Nihat Erim

Alt başlıklar

1971 — Sıkıyönetim ve Devrimci Sol'un Tasfiyesi. İlan edilen sıkıyönetimde sol örgütler, sendikalar ve aydınlar geniş çaplı gözaltı ve yargılamayla tasfiye edildi.

20 Eylül 1971 — 1961 Anayasası'nın Daraltılması. Yapılan değişiklikler temel hakları daralttı, üniversite özerkliğini budadı ve TRT'yi doğrudan devlet denetimine bağladı.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) — Yükselen sol radikalizm ve sokak şiddeti, 12 Mart muhtırasının gerekçesi oldu.
27 Mayıs Darbesi (1960) — 27 Mayıs, ordunun 'rejimi düzeltme' müdahalesini meşru bir repertuvar olarak kurumsallaştırdı; 12 Mart bu repertuvarın muhtıra biçimindeki tekrarıdır.
9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971) — Üst komuta, alttan örgütlenen 9 Mart sol-darbe girişimini haber alıp hiyerarşik denetimi yeniden kurmak için üç gün sonra 12 Mart Muhtırası'nı vererek radikal kanadı önledi.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Sağ-Sol Çatışması ve Toplumsal Şiddet (1975) — 12 Mart'ın legal sol kanalları kapatması ve sıkıyönetim pratiği, siyasal mücadeleyi sokağa ve şiddet sarmalına itti.
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı (1972) — 12 Mart sıkıyönetimi, devrimci gençlik önderlerini yargılayıp idam ederek hareketi sembolik biçimde tasfiye etti.
Kıbrıs Barış Harekâtı (1974) — 12 Mart sonrasi kirilgan koalisyon siyasetinde Ecevit hukumeti, ic mesruiyetini dis politikada sert ve birlestirici bir kararla tahkim etme zeminini buldu.
Genel Af Kanunu (1974) — 12 Mart döneminde sıkıyönetim mahkemelerince mahkûm edilen siyasi tutuklular, 1974 koalisyonunun çıkardığı genel afla serbest kaldı; muhtıra rejimi affın doğrudan konusunu oluşturdu.
Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması (1971) — Sol kamuoyunun ve muhalefetin susturulduğu ara rejim, Demirel'in yıllarca direndiği tam ekim yasağının kabulünü mümkün kıldı.

Ara halkalar

Bu olayın öncesini, iç aşamalarını ve yargı akıbetini izleyen ayrıntı kayıtları. Her halka kendi kaynağını taşır; iddia ve yargı kararı ayrı işaretlenir.

1973–1976 — Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluşu ve İptali (Kesinleşmiş olgu) — 12 Mart döneminin anayasa değişikliğine dayanan 1773 sayılı yasayla 1973'te kurulan Devlet Güvenlik Mahkemeleri, Anayasa Mahkemesi'nin 1975'te yasayı biçim yönünden iptal etmesi ve yeni düzenleme yapılamaması üzerine 11 Ekim 1976'da kalktı.
27 Aralık 1979 — Komutanların Uyarı Mektubu (Kesinleşmiş olgu) — Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ile kuvvet ve jandarma komutanlarının imzaladığı mektup, Cumhurbaşkanı Korutürk aracılığıyla partileri 'anarşi, terör ve bölücülüğe' karşı ortak davranmaya çağırdı. Dokuz ay sonra aynı komuta kademesi yönetime el koydu.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) ⇄ 12 Mart Muhtırası (1971) — Devrimci gençliğin silahlı eylemleri ile sokaktaki sağ-sol kutuplaşması, 12 Mart müdahalesinin doğrudan tetikleyicisidir.
Kanlı Pazar Olayları (1969) ⇄ 12 Mart Muhtırası (1971) — Kanlı Pazar'daki örgütlü sağ şiddet, 1970'lerin sokak kutuplaşmasının ve nihayetinde askeri müdahalenin provasıdır.

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Feroz Ahmad, 1993 — Muhtırayla Darbe: 12 Mart 1971

Feroz Ahmad, 12 Mart 1971 müdahalesini, ordunun tank yerine bir muhtıra göndererek gerçekleştirdiği 'muhtırayla darbe' olarak tanımlar. Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç ve kuvvet komutanlarının imzasını taşıyan üç maddelik muhtıra, Demirel hükümetini istifaya zorlamış, yerine CHP'den istifa ettirilen Nihat Erim başkanlığında 'partiler üstü' bir hükümet kurulmuştur. Ahmad'a göre 1971 başında üniversitelerin işlemez hale gelmesi, kentsel gerilla eylemleri ve grev dalgası, ordunun bir kanadını doğrudan müdahaleye iterken; ara rejim döneminde sıkıyönetim, sol örgütlerin tasfiyesi ve 1961 Anayasası'nın temel hak ve özgürlükleri kısıtlayan değişikliklerle budanması gündeme gelmiştir.

📖 Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. London: Routledge. https://psi301.cankaya.edu.tr/uploads/files/Feroz%20Ahmad%20Making%20of%20Modern%20TR(1).pdf

Zürcher, 2017 — Ara Rejim ve Anayasal Geri Gidiş

Zürcher, 12 Mart muhtırasının ardından kurulan Erim hükümetinin ve onu izleyen 'partiler üstü' kabinelerin, 1961 Anayasası'nın getirdiği görece özgürlükçü çerçeveyi tersine çevirme işlevi gördüğünü belirtir. Sıkıyönetim mahkemeleri (DGM girişimleri), gözaltılar ve işkence iddialarıyla anılan bu dönemde TİP kapatılmış, DİSK faaliyetleri kısıtlanmış ve sol aydınlar yargılanmıştır. Zürcher'e göre 12 Mart, sivil siyaseti tasfiye etmeden askeri vesayeti pekiştiren, 1980'e giden yolda anayasal-yargısal baskının provasını yapan bir 'yarı-darbe'dir.

📖 Zürcher, E. J. (2017). Turkey: A modern history (4th ed.). London: I.B. Tauris. https://en.wikipedia.org/wiki/1971_Turkish_military_memorandum

Dönemin akışı

9 Mart 1971 — 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı). Doğan Avcıoğlu ve Yön-Devrim çevresinin etkisinde, ordu içinde örgütlenen 'milli demokratik devrim' (MDD) programlı bir cunta girişiminin 9 Mart 1971'de tasarlandığı; Genelkurmay üst kademesinin planı haber alıp önünü kesmesi, üç gün sonra 12 Mart Muhtırası'na yol açtı.

Haziran 1971 – 1 Temmuz 1974 — Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması. ABD'ye giren eroinin yüzde 80'inin Türkiye kaynaklı olduğu iddiasıyla yürütülen Nixon kampanyası sonucu Erim hükümeti Haziran 1971'de haşhaş ekimini tümüyle yasakladı. Ecevit-Erbakan koalisyonu 1 Temmuz 1974'te yasağı kaldırdı; Kongre yaptırım kararlarıyla yanıt verdi.

6 Mayıs 1972 — Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı. 12 Mart rejimi altında THKO önderleri Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan idam edildi; devrimci gençlik hareketinin sembolik olarak sehpada tasfiyesi.

20 Temmuz 1974 — Kıbrıs Barış Harekâtı. Yunan cuntasının desteklediği enosis darbesine yanıt olarak Türkiye garantör güç sıfatıyla adaya askerî harekât başlattı; adanın kuzeyi kontrol altına alındı.

Sık sorulanlar

12 Mart Muhtırası ne zaman gerçekleşti? 12 Mart 1971. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Darbe / Müdahale” başlığı altında yer alır.

12 Mart Muhtırası hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968), 27 Mayıs Darbesi (1960), 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

12 Mart Muhtırası nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Sağ-Sol Çatışması ve Toplumsal Şiddet (1975), Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı (1972), Kıbrıs Barış Harekâtı (1974), Genel Af Kanunu (1974), Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması (1971).

12 Mart Muhtırası atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Askeri Vesayet, Anayasal Kırılma, Tasfiye ve İdam, Yargı Eliyle Siyaset, Fiili Askeri Müdahale. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.